De bestuursrechter behandelt zaken tussen de overheid en burgers of bedrijven. Hij behandelt ook conflicten tussen overheidsorganen onderling. Veel zaken waarmee de bestuursrechter te maken krijgt gaan over het milieu, ruimtelijke ordening en sociale zekerheid. Ook het vreemdelingenrecht en het ambtenarenrecht horen bij de bestuursrechter.
Bezwaar maken
De meeste bestuursrechtprocedures beginnen met een besluit van een bestuursorgaan, zoals een minister, een commissaris van de koningin, een burgemeester, of een college van B&W. Ook de belastinginspecteur en het bestuur van een waterschap zijn bestuursorganen.
Wie het met een besluit niet eens is en belanghebbende is, kan meestal bezwaar maken bij de instantie die het besluit heeft genomen. Het moet dan wel gaan om een schriftelijk besluit. Het indienen van een bezwaarschrift is gratis. Het bezwaarschrift moet over het algemeen binnen zes weken worden ingediend. Het betrokken bestuursorgaan gaat dan nog eens naar de beslissing kijken.
Belanghebbende
Alleen een belanghebbende kan een bezwaarschrift indienen. Belanghebbend is iemand die het bestuursorgaan om een beslissing heeft gevraagd. Ook iemand die direct is betrokken bij het besluit op de aanvraag van een ander is belanghebbend. Daarnaast is iemand belanghebbend als de overheid uit eigen beweging een beslissing neemt die voor de persoon nadelig is.
Hoorzitting
Het betrokken overheidsorgaan organiseert vaak een hoorzitting waarop de bezwaarschriften worden behandeld. Belanghebbenden kunnen tijdens die zitting hun mening toelichten. Ze kunnen daarvoor een advocaat of een andere vertegenwoordiger meenemen, maar dat hoeft niet. Op de hoorzitting kunnen ook getuigen of deskundigen worden gehoord. Degene die de getuige of deskundige meeneemt, betaalt ook de kosten daarvan. Van de hoorzitting wordt een verslag gemaakt.
Beroep instellen
Is iemand het niet eens met de beslissing op het bezwaar, dan kan hij beroep instellen. Dat moet binnen zes weken gebeuren. Het instellen van beroep kost geld. Er wordt griffierecht geheven. Meestal behandelt de bestuursrechter van de rechtbank het beroep, maar voor sommige zaken zijn er gespecialiseerde bestuursrechters, zoals het College van Beroep voor het Bedrijfsleven.
Vooronderzoek
Als iemand een beroepschrift heeft ingediend, stelt de rechter een vooronderzoek in. Hij vraagt bij het overheidsorgaan alle stukken op. Daarnaast kan hij degene die het beroep heeft ingesteld vragen om een toelichting.
Wel of geen zitting
Soms doet de bestuursrechter op basis van de schriftelijke stukken uitspraak, zonder dat hij een rechtzitting houdt. Partijen kunnen daartegen in verzet komen. Zij dienen dan een verzetschrift in bij de rechtbank. In dat geval wordt opnieuw gekeken of een rechtszitting nodig is.
Als de rechter wel een zitting organiseert, ontvangen de partijen een oproep. Daarin staat of zij verplicht zijn om te komen en wanneer zij het dossier met de stukken kunnen inzien. Niemand hoeft een advocaat mee te nemen, maar dat is vaak wel verstandig. De rechter kan ook getuigen of deskundigen naar de zitting laten komen.
Uitspraak
Na de zitting doet de bestuursrechter binnen zes tot twaalf weken schriftelijk uitspraak. Hij beoordeelt of de beslissing van de overheid terecht is of niet. De rechter kan zelf een nieuwe beslissing nemen, maar kan ook het bestuursorgaan opdragen dat te doen. Verder kan de rechter bepalen of de partij die ongelijk heeft gekregen schadevergoeding moet betalen.
Hoger beroep
Is iemand het met de uitspraak van de rechter niet eens, dan kan hij meestal in hoger beroep gaan. In de uitspraak staat bij welke rechter en binnen welke termijn dat moet gebeuren. Er bestaan speciale gerechten voor de behandeling van het hoger beroep in het bestuursrecht, zoals de Centrale Raad van Beroep en de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.
Voorlopige voorziening
In het algemeen blijft het besluit van de overheid van kracht zolang de bezwaarschrift- of beroepsprocedure loopt. In spoedeisende zaken kunnen partijen aan de rechter een voorlopige voorziening vragen. Dat is een voorlopige beslissing om een bepaalde handeling uit te stellen of juist door te laten gaan.
Klacht
Tegen sommige beslissingen van de overheid is geen bezwaar en beroep mogelijk. In die gevallen hebben mensen vaak wel de mogelijkheid om een klacht in te dienen bij de instantie die de beslissing heeft genomen. Soms is het ook mogelijk om naar de civiele recter te gaan, bijvoorbeeld om schadevergoeding te vragen.
Burgers kunnen ook een klacht indienen bij de Nationale Ombudsman.