Rechters zijn onafhankelijk. Ze zijn voor het leven benoemd. Rechters kunnen niet worden afgezet of overgeplaatst en ze zijn geen verantwoording schuldig aan bijvoorbeeld de minister van Justitie of de politiek. Ze kunnen alleen door de Hoge Raad worden ontslagen.  

Rechters maken geen wetten
Rechters maken zelf geen wetten. Dat is een taak van de wetgevende macht (regering en parlement). Rechters behandelen slechts de zaken die hen worden voorgelegd. Zij bekijken of de wetten duidelijk zijn of goed zijn toegepast. Als de wet niet duidelijk of volledig is, en geen uitsluitsel biedt, vormt de uitspraak van de rechter een nieuwe regel. De verzameling van uitspraken van rechters heet jurisprudentie.  

Los van Justitie
Om te benadrukken dat de rechtspraak onafhankelijk is, zijn de gerechten in Nederland geen onderdeel meer van het ministerie van Justitie. Op 1 januari 2002 is de Raad voor de rechtspraak opgericht. Dit instituut in de rechterlijke organisatie is de schakel tussen de minister van Justitie en de afzonderlijke gerechten.