Rechtbank verklaart zich in Srebrenica-zaak onbevoegd tot behandeling vorderingen tegen VN

Dit is een afdruk van een pagina op Rechtspraak.nl. Kijk voor de meest actuele informatie op Rechtspraak.nl (http://www.rechtspraak.nl). Deze pagina is geprint op 01-01-1970.

Skip Navigation LinksRechtbank Den Haag > Nieuws > Rechtbank verklaart zich in Srebrenica-zaak onbevoegd tot behandeling vorderingen tegen VN
Den Haag, 10 juli 2008

Den Haag, 10 juli 2008 – In de civiele zaak van de Stichting ‘Mothers of Srebrenica’ en tien individuele eiseressen (de Stichting c.s.) tegen de Nederlandse Staat en de Verenigde Naties (VN) heeft de rechtbank ’s-Gravenhage zich onbevoegd verklaard om de vordering van de eiseressen tegen de VN te behandelen.

De rechtbank deed deze uitspraak vandaag in het bevoegdheidsincident dat de Nederlandse Staat in deze zaak had ingesteld. In dit bevoegdheidsincident gaat het nog niet om de vorderingen van de eiseressen in de hoofdzaak, maar uitsluitend om de vraag of de Nederlandse rechter bevoegd is deze civiele zaak te behandelen voor zover het de Verenigde Naties betreft.

Bij de vraag naar de bevoegdheid van de Nederlandse rechter in deze zaak gaat het in hoofdzaak om de vraag of er in deze zaak gronden of redenen zijn om een uitzondering te maken op de volkenrechtelijk geldende immuniteit van de VN. Deze immuniteit is vastgelegd in artikel 105 lid 1 van het VN-Handvest en uitgewerkt in artikel II, § 2, van de Convention on the Privileges and Immunities of the United Nations (de Convention).
Als de VN immuniteit toekomt, kan zij niet voor een nationale rechter, in dit geval de Nederlandse rechter, gedaagd worden. De Nederlandse rechter heeft dan geen rechtsmacht en is dus onbevoegd.

De Staat heeft in het bevoegdheidsincident aangevoerd dat de VN immuniteit toekomt, de Stichting c.s. hebben dat bestreden. Zij hebben aangevoerd dat het handelen van de VN in Bosnië-Herzegovina buiten de immuniteit valt. De immuniteit van de VN heeft grenzen die in dit geval zijn overschreden.

Bij de beantwoording van de vraag of de VN in deze zaak al dan niet immuniteit toekomt heeft de rechtbank eerst onderzocht hoe de immuniteit van de VN die is vastgelegd in artikel 105 lid 1van het VN-Handvest en uitgewerkt in artikel II, § 2, van de Convention on the Privileges and Immunities of the United Nations (de Convention), wordt uitgelegd en toegepast op het geldende recht in de volkenrechtelijke praktijk. De rechtbank concludeert dat in de volkenrechtelijke praktijk absolute immuniteit van de VN de norm is en wordt gerespecteerd en dat de interpretatie van artikel 105 van het VN-Handvest geen basis biedt voor de beperking van de immuniteit van de VN.

Vervolgens heeft de rechtbank onderzocht of de volkenrechtelijk geldende absolute immuniteit van de VN wellicht botst met andere normen van internationaal recht, zoals de normen in het Genocideverdrag, het Internationaal Verdrag tot Bescherming van Burgerlijke en Politieke Rechten (IVBPR) en het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden (EVRM). Dit heeft niet geleid tot een uitzondering op deze immuniteit.

SAMENVATTING VAN HET VONNIS

Hoofdvraag bevoegdheidsincident

De hoofdvraag van het bevoegdheidsincident is of de Verenigde Naties al dan niet immuniteit toekomt. Komt de VN immuniteit toe, dan kan zij niet voor een nationale rechter gedaagd worden en heeft de rechtbank in deze zaak geen rechtsmacht met betrekking tot de vorderingen van de eiseressen tegen de VN.

Standpunt van de Staat

De Staat heeft gevorderd dat de rechtbank zich onbevoegd verklaart voor zover de vorderingen van de Stichting c.s. zijn gericht tegen de medegedaagde VN. De Staat heeft aan zijn vordering ten grondslag gelegd dat aan de VN op grond van artikel 105 lid 1 van het VN-Handvest[1], in samenhang met artikel II, § 2, van de Convention on the Privileges and Immunities of the United Nations (de Convention)[2], immuniteit van jurisdictie en executie toekomt.
De rechtbank dient deze immuniteit ambtshalve toe te kennen, volgens de Staat. In elk geval dient de rechtbank het standpunt van de VN over haar immuniteit te volgen, tenzij er een dwingende reden is dat niet te doen. Die dwingende reden kan alleen zijn dat de VN uitdrukkelijk afstand heeft gedaan van haar immuniteit. Dat is in deze zaak niet het geval. De ernst van de door de Stichting c.s. gestelde feiten en van de daarop gebaseerde verwijten aan de VN rechtvaardigt niet dat aan de immuniteit van de VN wordt voorbijgegaan. Ook het Internationaal Verdrag tot Bescherming van Burgerlijke en Politieke Rechten (IVBPR) en het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) geven geen grondslag voor een inbreuk op de immuniteit van de VN in deze zaak.

Standpunt van de Stichting c.s.

De Stichting c.s. hebben aangevoerd dat aan de VN in deze zaak geen immuniteit toekomt.
Zij hebben aangevoerd dat dit volgt uit de artikelen 14 IVBPR en 6 EVRM. Van belang is hierbij dat de VN niet, zoals een staat, voor de ‘eigen’ (onafhankelijke) rechter kan worden gedaagd. Daardoor ontbreekt voor de Stichting c.s. een effectieve rechtsingang om, zoals artikel 6 EVRM eist, hun vorderingen aan de rechter voor te leggen.
Aan de VN komt in beginsel functionele immuniteit toe. Maar het handelen van de VN waar het in deze zaak om gaat, valt volgens de Stichting c.s. buiten die functionele immuniteit. Functionele immuniteit heeft grenzen die hier zijn overschreden.
Het gaat in deze zaak om schending van de hoogste, tot het ius cogens behorende, volkenrechtelijke norm, het verbod op (het toelaten van) genocide. Een dergelijke schending kan volgens de Stichting c.s. niet ‘noodzakelijk‘ zijn voor de verwezenlijking van de doelstellingen van de VN, zoals in artikel 105 lid 1 van het VN-Handvest vereist voor immuniteit.

Beoordeling door de rechtbank

Vertrekpunt bij de beantwoording van de vraag of de VN al dan niet immuniteit toekomt is artikel 13a Wet algemene bepalingen (Wet AB), dat bepaalt dat de rechtsmacht van de rechter beperkt wordt door de uitzonderingen die in het volkenrecht worden erkend.

Artikel 105 lid 1 VN-Handvest en artikel II,§ 2, van de Convention
Toepasselijk is dan allereerst de volkenrechtelijke regel van artikel 105 lid 1 van het VN-Handvest, zoals uitgewerkt in artikel II, § 2, van de Convention.
De rechtbank baseert zich bij de uitleg en toepassing van deze en andere volkenrechtelijke regels op het geldende recht zoals dit mede tot uitdrukking komt in de volkenrechtelijke praktijk.

Het gaat in deze zaak om een immuniteit van een internationale organisatie die is vastgelegd in een verdrag. Doorslaggevend voor de vaststelling van de inhoud van immuniteitsnormen van volkenrechtelijke organisaties is wat de verdragsluitende partijen in het desbetreffende oprichtingsverdrag zijn overeengekomen, met inachtneming van de artikelen 31 en 32 van het Weens Verdragenverdag.

Uitgangspunt is dat de VN zelf zich in deze zaak uitdrukkelijk beroept op haar immuniteit. Dat blijkt uit een brief van de VN aan de Nederlandse Permanente Vertegenwoordiger bij de VN.
Voor zover de rechtbank bekend is, heeft de VN tot dusver altijd haar immuniteit ingeroepen ten aanzien van optreden binnen het functionele kader van deze organisatie en zijn daarop in de praktijk nooit uitzonderingen gemaakt. De Stichting c.s. hebben niets gesteld waaruit het tegendeel kan volgen.

De rechtbank concludeert dat in de volkenrechtelijke praktijk absolute immuniteit van de VN de norm is en wordt gerespecteerd.

De rechtbank verwerpt het betoog van de Stichting c.s. dat de immuniteit van de VN blijkens de beperkende bijzin in artikel 105 lid 1 van het VN-Handvest slechts bestaat in die gevallen waarin een nationale rechter – in dit geval die in Nederland – de aan de VN verweten gedragingen ook werkelijk als noodzakelijk bestempelt.

Mede gelet op de uitwerking die artikel 105 lid 1 van het VN-Handvest heeft gekregen in de Convention, staat het een nationale rechter in beginsel niet vrij een eigen oordeel te geven over de ‘noodzakelijkheid’ van het VN-optreden binnen het functionele kader van de VN. Een inhoudelijke, ‘volle‘ toetsing is ook strijdig met de ratio van de volkenrechtelijk verankerde immuniteit van de VN.
De rechtbank onderschrijft de stelling van de Staat dat nationale rechters daarom bij het optreden van VN-organen bij missies zoals die in Bosnië-Herzegovina met grote behoedzaamheid en terughoudendheid dienen te beoordelen. Het is alleszins aannemelijk dat een verdergaande toetsing grote gevolgen heeft voor de besluitvorming van de Veiligheidsraad over dergelijke vredesmissies.

De interpretatie van artikel 105 van het VN-Handvest biedt volgens de rechtbank geen basis voor de beperking van de immuniteit van de VN.

Andere volkenrechtelijke normen

De vraag is dan of andere volkenrechtelijke normen -buiten het VN-kader- reden kunnen geven voor een uitzondering op de norm van absolute immuniteit van de VN in deze zaak.

De door de Staat ingeroepen regel van artikel 103 van het VN-Handvest biedt niet steeds en zonder meer uitkomst in geval van daarmee strijdige verplichtingen van dwingende aard (ius cogens) of conflicterende mensenrechtelijke verplichtingen van gewoonterechtelijke aard.

Volgens de Stichting is artikel 105 lid 1 van het VN-Handvest onverenigbaar met dwingende normen ontleend onder meer aan het internationale recht inzake genocide (het Genocideverdrag) en met de artikelen 14 IVBPR en 6 EVRM.

De rechtbank oordeelt dat het Genocideverdrag als hoofdregel de strafbaarheid van genocide bevat. Noch de tekst van dit verdrag of enig ander verdrag, noch het volkenrechtelijke gewoonterecht of de statenpraktijk op dit punt, geeft echter grond voor een verplichting van de Nederlandse rechter tot handhaving van de normen van het Genocideverdrag langs civielrechtelijke weg.

Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) heeft in een arrest van 2001 beslist dat geen plaats is voor een inbreuk op de in beginsel bestaande immuniteit van een nationale staat ten aanzien van een civielrechtelijke vordering wegens strijd met het in artikel 3 EVRM neergelegde verbod van foltering. Er zijn geen aanwijzingen dat het EHRM later van deze lijn is afgeweken.

De rechtbank concludeert dat het Genocideverdrag of daarmee op één lijn staande dwingende volkenrechtelijke normen geen grond opleveren voor een uitzondering op de norm van absolute immuniteit van de VN. Dit betekent dat de rechtbank niet toekomt aan een prioritering van met elkaar strijdige volkenrechtelijke normen en dat geen plaats is voor een belangenafweging zoals de Stichting c.s. hebben bepleit.

De rechtbank komt tot dezelfde conclusie ten aanzien van de toegang tot de rechter die verzekerd is in artikel 6 EVRM. De jurisprudentie van het EHRM biedt onvoldoende grondslag voor een uitleg van artikel 6 EVRM dat dit artikel op dit punt voorgaat boven volkenrechtelijke immuniteiten.

De rechtbank concludeert dat de VN niet voor een nationale rechter kan worden gedaagd enkel op grond van de in artikel 6 EVRM verzekerde toegang tot de rechter.

De rechtbank acht het desondanks niet noodzakelijk om te onderzoeken of een alternatieve rechtsingang beschikbaar is voor de Stichting c.s. bij de VN. De overweging van de rechtbank daarbij is dat de VN is opgericht vóór de inwerkingtreding van het EVRM. Er kan daarom geen sprake zijn van het beperken van mensenrechtenbescherming onder het EVRM door bevoegdheden over te dragen aan de VN. Bovendien is de VN een organisatie met een nagenoeg universeel lidmaatschap.

Het onderzoek van de rechtbank naar een mogelijke botsing van de volkenrechtelijk geldende absolute immuniteit van de VN en andere normen van internationaal recht heeft niet geleid tot een uitzondering op deze immuniteit.

De incidentele vordering van de Staat tot onbevoegdverklaring van de rechtbank in de zaak van de Stichting c.s. tegen de VN dient daarom te worden toegewezen. De rechtbank verklaart zich onbevoegd tot kennisneming van de vordering tegen de VN.

 

--------------------------------------------------------------------------------

 

[1] “ De Organisatie geniet op het grondgebied van elk van haar Leden de voorrechten en immuniteiten die noodzakelijk zijn voor de verwezenlijking van haar doelstellingen.”
[2] In de Nederlandse vertaling (zie Trb. 1948, nr. I  224) als volgt:“De Verenigde Naties […] zullen vrijgesteld zijn van rechtsvervolging, behoudens wanneer de Verenigde Naties in een bijzonder geval uitdrukkelijk afstand zullen hebben gedaan van haar immuniteit. […]”

 

•Het volledige vonnis is op deze site gepubliceerd: LJ-nummer BD6795.
•Engelse vertaling: LJ-nummer BD6796.
PDF BD6795 Bosnische vertaling (pdf, 194,5 KB)
Voor nadere informatie over dit bericht kunt u contact opnemen met de afdeling Voorlichting van de rechtbank 's-Gravenhage, tel. 070 381 1943.

 

Uitspraken

Meest gelezen berichten